نگاهی به توهین‌های قومی در ورزشگاه‌ها از منظر روان‌شناسی، جرم‌شناسی و انسجام ملی

متأسفانه در سال‌های اخیر، توهین‌های قومی در برخی ورزشگاه‌های کشور، بسیار شنیده شده است؛ توهین‌هایی که یک روز مردم اصفهان و تهران و روز دیگر، شیراز، یزد، کرمان و لرستان را هدف قرار داده‌اند. در تازه‌ترین مورد نیز، مردم گیلان، به‌ویژه انزلی‌چی‌ها، و نام و یاد اسطوره فوتبال گیلان، زنده‌یاد «سیروس قایقران»، مورد هتاکی قرار گرفته‌اند.

اگر این رفتارها را فقط یک حاشیه فوتبالی بدانیم، به سادگی از کنار مسئله‌ای جدی عبور کرده‌ایم. مسئله فقط توهین به یک شهر یا یک قوم نیست؛ مسئله این است که چگونه ممکن است در جامعه‌ای که همه از وحدت و همبستگی ملی سخن می‌گویند، عده‌ای برای تشویق تیم محبوب خود، به تحقیر و توهین هم‌وطنشان متوسل شوند؟

نخست) از نظر روان‌شناسی، علاقه به یک تیم فوتبال و احساس تعلق به یک شهر یا قوم، امری طبیعی است. انسان‌ها دوست دارند به گروهی تعلق داشته باشند و از موفقیت آن احساس غرور کنند. اما مشکل از جایی آغاز می‌شود که فرد برای بزرگ نشان دادن گروه خود، به کوچک کردن دیگران دست می آویزد.

روان‌شناسان اجتماعی سال‌هاست درباره این رفتار مطالعه کرده‌اند. هنری تاجفل و جان ترنر در نظریه هویت اجتماعی توضیح می‌دهند که انسان‌ها گاهی ارزش گروه خود را در مقایسه با گروه‌های دیگر می‌سنجند. این مقایسه، اگر با تعصب و دشمنی همراه شود، می‌تواند به تحقیر و تبعیض منجر شود.

در ورزشگاه، این مسئله شکل آشکارتری پیدا می‌کند. فردی که در جمع هواداران قرار می‌گیرد، ممکن است تحت تأثیر جو حاکم، حرف‌هایی بزند که در شرایط عادی هرگز به زبان نمی‌آورد. وقتی اطرافیان او نیز همان شعارها را تکرار می‌کنند، ممکن است تصور کند توهین کردن، بخشی از هواداری است. اما یک حقیقت ساده را نباید فراموش کرد و آن این است که «جمعیت بودن، مسئولیت فردی را از بین نمی‌برد».

هیجان فوتبال، شکست تیم محبوب یا تحریک هواداران، هیچ‌کدام مجوز توهین به مردم یک قوم نیست. هواداری که برای اثبات عشق خود به تیمش، به تحقیر یک قوم متوسل می‌شود، در واقع از منطق فوتبال فاصله گرفته است. او به جای افتخار کردن به تیم خود، تلاش می‌کند با کوچک کردن دیگران، احساس برتری پیدا کند.

دوم) باید میان کری‌خوانی ورزشی و توهین قومی تفاوت قائل شد. اینکه هواداری بگوید تیمش بهتر است، حریف را شکست می‌دهد یا برای رقیبش آرزوی باخت کند، بخشی از فضای رقابت ورزشی است. اما توهین به زبان، قومیت، شهر، تاریخ و مفاخر یک ملت، موضوع دیگری است.

وقتی به مردم گیلان توهین می‌شود، وقتی هویت لرستانی‌ها یا خوزستانی‌ها هدف قرار می‌گیرد، یا وقتی نام یک شخصیت ورزشی مانند سیروس قایقران به وسیله‌ای برای تحقیر تبدیل می‌شود، دیگر با یک رقابت فوتبالی مواجه نیستیم.

چنین رفتاری را نمی‌توان با عبارت‌هایی مانند «جو ورزشگاه است»، «همه جا همین است» یا «هوادار عصبانی بوده» توجیه کرد. اگر قرار باشد هر توهینی را به حساب هیجان فوتبال بگذاریم، به‌تدریج مرز میان رقابت سالم و نفرت‌پراکنی از بین می‌رود.

سوم) یکی از خطرناک‌ترین اتفاقات در برابر توهین‌های قومی، عادی شدن آن‌هاست. وقتی یک رفتار ناپسند بارها تکرار شود و با واکنش جدی مواجه نشود، ممکن است به‌تدریج در ذهن مرتکبان و حتی تماشاگران، رفتاری معمولی جلوه کند. این مسئله فقط به ورزشگاه محدود نمی‌شود. وقتی توهین به یک قوم در فضای عمومی عادی شود، احتمال دارد همان نگاه تحقیرآمیز در محیط‌های دیگر نیز تکرار شود.

البته هر شعار توهین‌آمیزی الزاماً عنوان مجرمانه یکسانی ندارد و تشخیص آن به محتوا و شرایط وقوع و قوانین مربوط بستگی دارد. اما از نظر اخلاقی و اجتماعی، مسئولیت افراد در برابر رفتار خود روشن است.

باشگاه‌ها، مسئولان برگزاری مسابقات و نهادهای انضباطی باید در برابر توهین‌های قومی موضعی روشن داشته باشند. برخورد با این رفتارها باید مستند، منصفانه و فارغ از نام باشگاه و قومیت افراد باشد. نه تراکتور باید از مسئولیت رفتار برخی هوادارانش مستثنا باشد، نه ملوان و نه هیچ باشگاه دیگری.

عدالت یعنی همان معیاری که برای توهین به مردم گیلان در نظر می‌گیریم، برای توهین به مردم آذربایجان، لرستان، خوزستان، تهران و دیگر مناطق ایران نیز به کار ببریم.

چهارم) جامعه ایران از اقوام، زبان‌ها و فرهنگ‌های گوناگون تشکیل شده است. این تنوع، اگر با احترام و همزیستی همراه باشد، یکی از ارزشمندترین ویژگی‌های کشور ماست. اما اگر رقابت‌های ورزشی به بستری برای دشمنی میان اقوام تبدیل شوند، نتیجه چیزی جز کاهش اعتماد و افزایش فاصله میان مردم نخواهد بود.

تصور کنید یک جوان گیلانی که برای تماشای فوتبال به ورزشگاه می‌رود، بارها با توهین به قومیت و شهر خود مواجه شود. طبیعی است که چنین تجربه‌ای می‌تواند احساس بی‌احترامی و بیگانگی را در او تقویت کند. همین مسئله درباره یک جوان آذربایجانی، لر، عرب، خوزستانی یا هر ایرانی دیگری نیز صدق می‌کند.

هیچ جامعه‌ای با تحقیر بخشی از اعضای خود به وحدت نمی‌رسد. وحدت ملی به معنای یکسان بودن همه مردم نیست. قرار نیست همه یک زبان داشته باشند، یک فرهنگ داشته باشند یا به یک تیم فوتبال علاقه‌مند باشند. وحدت ملی یعنی با وجود تفاوت‌ها، یکدیگر را محترم بدانیم و حقوق یکدیگر را به رسمیت بشناسیم.

پنجم) یکی از تناقض‌های تلخ در برخی رفتارهای قوم‌گرایانه این است که ممکن است فرد از احترام به هویت خود سخن بگوید، اما در همان حال، هویت دیگران را تحقیر کند.

اگر کسی برای دفاع از زبان و فرهنگ خود، به زبان و فرهنگ دیگری توهین کند؛ اگر برای اثبات مظلومیت یک گروه، گروه دیگری را تحقیر کند؛ و اگر برای ساختن هویت خود، به نفی هویت دیگران نیاز داشته باشد، باید در معنای واقعی احترام و عدالت تجدیدنظر کرد.

هویت‌خواهی زمانی ارزشمند است که به پاسداشت فرهنگ، زبان، تاریخ و حقوق یک گروه منجر شود؛ نه آنکه به ابزاری برای نفی حقوق دیگران تبدیل گردد. هیچ قوم ایرانی برای محترم شمرده شدن، نیازی به تحقیر قوم دیگری ندارد.

ششم) در این میان، نباید از ظرفیت بهره‌برداری سیاسی از اختلاف‌های قومی غافل شد. جریان‌های قوم‌گرای افراطی و جدایی‌طلب، گاهی از احساس تبعیض، بی‌اعتمادی و تجربه‌های تحقیرآمیز برای پیشبرد اهداف خود استفاده می‌کنند.

وقتی در یک ورزشگاه به مردم گیلان توهین می‌شود، یا در ورزشگاهی دیگر مردم آذربایجان، لرستان، خوزستان یا هر منطقه دیگری هدف هتاکی قرار می‌گیرند، این رفتارها می‌توانند به خوراک تبلیغاتی جریان‌هایی تبدیل شوند که می‌کوشند میان اقوام ایرانی دیوار بی‌اعتمادی بسازند.

اما پرسش اساسی این است: راه مقابله با چنین جریان هائی چیست؟ آیا با متهم کردن یک قوم، تحقیر یک زبان یا دشمن خواندن هواداران یک تیم، می توان به وحدت ملی رسید؟

قطعاً نه؛ اگر قرار است جریان های افراطی از اختلاف میان مردم سوء استفاده نکنند، باید اجازه ندهیم اساساً این اختلاف هابه دشمنی تبدیل شوند. راه مقابله با نفرت، نفرت بیشتر نیست؛ راه آن، عدالت و تقویت پیوندهای مشترک است.

مردم آذربایجان، همانند مردم گیلان، لرستان، خوزستان، تهران و دیگر مناطق ایران، بخشی از تاریخ و هویت ملی این سرزمین هستند. وحدت ملی زمانی پایدار می شود که هیچ فرد ایرانی، احساس نکند برای محترم شمرده شدن، باید از هویت خود دست بکشد یا هویت دیگری را تحقیر نماید.

بنابراین، بهترین راه مقابله با جریان‌های افراطی، دفاع از حقوق برابر همه ایرانیان و جلوگیری از شکل‌گیری احساس تحقیر و بیگانگی در میان مردم است.

هفتم) سیروس قایقران؛ افتخار یک شهر، سرمایه یک ملت است. او برای مردم انزلی و گیلان، تنها یک فوتبالیست نبود. او نماد شرافت، فروتنی، تلاش و عشق به فوتبال بود.

نام او به یک شهر محدود نمی‌شود. او بخشی از تاریخ فوتبال ایران است؛ همان‌گونه که اسطوره‌های فوتبال آذربایجان، خوزستان، لرستان، تهران و دیگر مناطق کشور نیز بخشی از سرمایه مشترک ملی ما هستند. توهین به چنین شخصیتی، نه نشانه قدرت هواداری است و نه نشانه برتری یک تیم.

افتخار واقعی آن است که بتوانیم به اسطوره‌های دیگران احترام بگذاریم، حتی اگر پیراهن تیم رقیب را پوشیده باشند. فوتبال زمانی زیباست که رقابت در زمین باشد و احترام در بیرون آن.

سخن پایانی

امروز فوتبال ایران بیش از هر زمان دیگری به بازسازی فرهنگ هواداری نیاز دارد. باید به یاد داشته باشیم که تراکتور، ملوان، استقلال، پرسپولیس و دیگر تیم‌های کشور، متعلق به جامعه فوتبال ایران هستند. هیچ باشگاهی نباید اجازه دهد رفتارهای توهین‌آمیز، اعتبار آن را خدشه‌دار کند.

از سوی دیگر، رسانه‌ها، مسئولان فوتبال و خود هواداران نیز مسئولیت دارند که اجازه ندهند نفرت قومی به بخشی از فرهنگ ورزش تبدیل شود. هیچ‌کس با توهین به گیلک، لر، ترک، عرب، تهرانی یا هر ایرانی دیگری، هوادار بهتری نمی‌شود.

اگر برای اثبات عشق به تیم خود، به تحقیر هم‌وطن نیاز داشته باشیم، مشکل دیگر فوتبال نیست؛ مشکل، فرهنگی است که نفرت را به جای افتخار نشانده است.

ایران خانه مشترک همه ماست؛ خانه‌ای که استحکام آن نه با حذف تفاوت‌ها، بلکه با احترام به آن‌ها تضمین می‌شود.

در برابر نفرت قومی باید ایستاد؛ نه با نفرتی متقابل، بلکه با آگاهی، عدالت و دفاع از کرامت همه ایرانیان. چراکه هیچ پیروزی فوتبالی، ارزش آن را ندارد که یک ایرانی، ایرانی دیگری را به خاطر قومیت، زبان یا زادگاهش تحقیر کند و هیچ تیمی، با نفرت‌پراکنی هوادارانش، بزرگ‌تر نمی‌شود.

چو ایران نباشد تن من مباد

بدین بوم و بر زنده یک تن مباد

علیرضا امانی / وکیل پایه یک دادگستری